De advocatuur ligt in toenemende mate onder een maatschappelijk en politiek vergrootglas, waarbij de rol van advocaten als poortwachters van de rechtsstaat essentieel blijft. Uit de twaalfde voortgangsrapportage over de versterking van het toezicht op de advocatuur blijkt dat er grote stappen zijn gezet in professionalisering, maar dat de druk op de naleving van complexe regelgeving zoals de Wwft en internationale sancties toeneemt. Het College van Toezicht (CvT) pleit voor een verdere verschuiving naar preventief, risico-gestuurd toezicht om de integriteit van de beroepsgroep te waarborgen.
Een kernpunt in de rapportage is de controle op de naleving van de Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van terrorisme (Wwft). Lokale dekens zijn verantwoordelijk voor het toezicht op hoe advocaten deze regels toepassen om te voorkomen dat zij onbewust betrokken raken bij criminele geldstromen. De uitdagingen op dit gebied worden groter door het nieuwe Europese Anti-Money Laundering (AML)-pakket, dat in mei 2024 is goedgekeurd. Dit pakket breidt de verplichtingen voor advocaten uit, onder meer wat betreft de identificatie van de uiteindelijke belanghebbenden (UBO's) van cliënten. Hoewel de nieuwe Europese AML-toezichthouder (AMLA) niet direct toezicht houdt op advocaten, zal de indirecte impact op de beroepsgroep aanzienlijk zijn.
Naast de bestrijding van witwassen wordt de poortwachtersfunctie van de advocaat verbreed naar het toezicht op internationale sancties. Het wetsvoorstel voor de nieuwe Wet internationale sanctiemaatregelen legt een grotere verantwoordelijkheid bij de dekens om toezicht te houden op de naleving van sancties door advocatenkantoren. Het CvT krijgt hierbij de taak om beleidsregels op te stellen voor de bedrijfsvoering van kantoren om te garanderen dat zij effectief uitvoering geven aan deze maatregelen, die dienen voor de handhaving van vrede en mensenrechten.
Hoewel het CvT constateert dat het toezicht steeds effectiever wordt, signaleert het college dat de nadruk nog te vaak ligt op repressief toezicht na incidenten. Voor de financiële poortwachtersrol is risico-gestuurd toezicht al goed ontwikkeld, maar dit moet ook breder worden geïmplementeerd in het niet-financiële toezicht. Preventief toezicht stelt dekens in staat om risico’s eerder te signaleren en adresseren, wat cruciaal is voor de rechtsgelijkheid en het maatschappelijk vertrouwen. Het college benadrukt dat uniforme werkwijzen en registratie tussen de verschillende arrondissementen hierbij noodzakelijk zijn.
Ondanks de geboekte voortgang stuit het huidige stelsel op structurele beperkingen wat betreft de onafhankelijkheid. De dubbelrol van dekens, die zowel bestuurder als toezichthouder zijn, kan de schijn van belangenverstrengeling wekken. Daarom steunt het CvT de plannen van de staatssecretaris voor Justitie en Veiligheid om het toezicht onder te brengen bij een nieuwe Onafhankelijke Toezichthouder Advocatuur (OTA). Deze transitie moet de onafhankelijke blik van buiten verankeren en de effectiviteit van de advocatuur in haar rol als poortwachter voor de toekomst veiligstellen.
