Kandidaat-wethouders, gedeputeerden en andere decentrale bestuurders krijgen straks verplicht een risicoanalyse bestuurlijke integriteit voordat zij kunnen worden benoemd. Maar wie moet die analyse organiseren en controleren? Tijdens het Kamerdebat over de nieuwe integriteitswet ontstond juist daarover discussie. Een deel van de Kamer wil voorkomen dat de burgemeester zowel toezichthouder als uitvoerder wordt, terwijl anderen de regie liever bij de gemeenteraad leggen.
De Tweede Kamer behandelde op 2 september de Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur tweede tranche. Het wetsvoorstel introduceert een verplichte risicoanalyse bestuurlijke integriteit voor kandidaat-bestuurders bij gemeenten, provincies, waterschappen en de openbare lichamen in Caribisch Nederland. Ook komen er wettelijke regels over financiële belangen van decentrale bestuurders.
De analyse moet vóór de benoeming duidelijk maken of er kwetsbaarheden zijn die de integriteit van een bestuurder kunnen raken. Het kan bijvoorbeeld gaan om onverenigbare functies, nevenfuncties, financiële belangen en mogelijke belangenverstrengeling. Een geconstateerd risico hoeft niet automatisch tot afwijzing van een kandidaat te leiden: ook kunnen maatregelen worden getroffen om het risico te beheersen.
Veel decentrale overheden voeren al een vorm van integriteitsonderzoek uit. Met de wet wil het kabinet meer uniformiteit creëren en duidelijker vastleggen hoe de analyse onderdeel wordt van het benoemingsproces.
Juist de verdeling van verantwoordelijkheden rond de risicoanalyse leidde tijdens het debat tot discussie. Volgens het wetsvoorstel wordt bij gemeenten de burgemeester verantwoordelijk voor het toezicht op de uitvoering. Een vergelijkbare rol is voorzien voor onder meer de commissaris van de Koning en de dijkgraaf.
Kamerlid Schilder (Groep Markuszower) wil wettelijk vastleggen dat deze functionarissen de analyse niet zelf mogen uitvoeren. Anders kan volgens haar de situatie ontstaan dat degene die toezicht houdt op het proces tegelijkertijd verantwoordelijk is voor het onderzoek. Zij diende daarom een amendement in dat dit expliciet moet uitsluiten.
Minister Heerma van Binnenlandse Zaken ziet zo'n wettelijk verbod niet zitten. Volgens hem is het juridisch lastig om scherp af te bakenen wanneer sprake is van het zelf uitvoeren van de analyse. In de praktijk ligt het volgens de minister wel voor de hand dat een burgemeester de feitelijke uitvoering aan een andere partij overlaat.
Daarmee blijft een belangrijk vraagstuk bestaan: hoe worden toezicht en uitvoering voldoende van elkaar gescheiden?
Een tweede amendement gaat verder. Kamerlid Clemminck (JA21) wil het toezicht op de uitvoering niet bij de burgemeester leggen, maar bij de volksvertegenwoordiging zelf. Bij gemeenten zou daarmee de gemeenteraad de regie krijgen.
Voorstanders wijzen erop dat de raad uiteindelijk ook beslist over de benoeming van wethouders. De minister redeneert juist andersom: omdat de raad het benoemingsbesluit neemt, zou deze niet ook verantwoordelijk moeten zijn voor de integriteitstoets die eraan voorafgaat. Afstand tussen onderzoek en politieke besluitvorming kan volgens die redenering juist bijdragen aan de onafhankelijkheid van het proces.
Daarmee staan twee uitgangspunten tegenover elkaar: democratische controle door de volksvertegenwoordiging en afstand tussen integriteitsonderzoek en het uiteindelijke benoemingsbesluit.
Ook over de duur van de analyse ligt een amendement. Kamerlid Mohandis (PRO) wil wettelijk vastleggen dat de risicoanalyse binnen maximaal vier weken wordt afgerond. Een vaste termijn moet kandidaat-bestuurders meer rechtszekerheid geven en voorkomen dat de vorming van een nieuw bestuur onnodig wordt vertraagd.
Tegelijk kan een onderzoek naar bijvoorbeeld financiële belangen, ondernemingen en meerdere nevenfuncties complex zijn. Daarmee ontstaat een afweging tussen de zorgvuldigheid van het integriteitsonderzoek en bestuurlijke continuïteit.
Tijdens het debat kwam ook naar voren dat de risicoanalyse geen eenmalige controle bij de voordeur moet worden. Nieuwe financiële belangen, zakelijke relaties of nevenfuncties kunnen ook tijdens een bestuursperiode integriteitsrisico's veroorzaken.
Voor decentrale overheden wordt daarom niet alleen relevant hoe zij de eerste analyse uitvoeren, maar ook hoe zij wijzigingen daarna volgen. Wie registreert nieuwe belangen? Wanneer is opnieuw onderzoek nodig? En wie handelt wanneer tijdens de bestuursperiode een mogelijk belangenconflict ontstaat?
De discussie over de wet gaat daarmee uiteindelijk over meer dan een verplichte integriteitsscan. Wie geeft opdracht voor het onderzoek, wie voert het uit, wie controleert de kwaliteit en wie beslist wat er met de uitkomsten gebeurt? Juist bij een instrument dat belangenverstrengeling moet helpen voorkomen, moet ook de verdeling van die verantwoordelijkheden helder zijn.
De Tweede Kamer stemt op 22 september over het wetsvoorstel en de ingediende amendementen. Dan wordt duidelijk of de voorgestelde rolverdeling overeind blijft.
