Wat gebeurt er als een technologiebedrijf niet alleen de digitale systemen van de overheid levert, maar ook steeds meer invloed krijgt op de uitvoering van publieke taken? Het Analistennetwerk Nationale Veiligheid (ANV) onderzoekt die vraag in een nieuw toekomstscenario. De onderzoekers waarschuwen dat een groeiende afhankelijkheid van Big Tech uiteindelijk niet alleen de digitale veiligheid, maar ook de democratische rechtsstaat kan aantasten.
In het themarapport De duistere kanten van Big Tech, onderdeel van de Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid 2026, schetst het ANV een samenleving waarin de overheid steeds meer publieke dienstverlening uitbesteedt aan één dominant technologiebedrijf. Tegelijkertijd worden AI-systemen op grote schaal ingezet en raakt het dagelijks leven van burgers steeds sterker verweven met de diensten van dat bedrijf.
Het gaat nadrukkelijk om een fictief scenario, dat de onderzoekers momenteel onwaarschijnlijk achten. De bedoeling is niet om te voorspellen dat deze situatie daadwerkelijk ontstaat, maar om zichtbaar te maken welke kwetsbaarheden kunnen ontstaan wanneer verschillende ontwikkelingen elkaar versterken.
In het scenario krijgt het fictieve technologiebedrijf OpenSphere aanvankelijk ruimte om publieke diensten efficiënter te organiseren. De overheid staat onder druk door maatschappelijke crises en personeelstekorten en zoekt naar technologische oplossingen.
Naarmate meer diensten worden uitbesteed, groeit de afhankelijkheid. Systemen van dezelfde aanbieder sluiten goed op elkaar aan, maar zijn niet altijd eenvoudig te vervangen door alternatieven. Daardoor ontstaat een zogeheten vendor lock-in: de overheid kan technisch, financieel of organisatorisch steeds moeilijker overstappen.
Volgens de onderzoekers wordt die afhankelijkheid versterkt door AI. Hoe meer gegevens een bedrijf kan verzamelen en combineren, hoe beter het zijn systemen kan ontwikkelen. Daardoor kunnen dominante aanbieders hun voorsprong verder vergroten.
Het probleem ontstaat wanneer de overheid niet langer voldoende kan controleren hoe digitale systemen functioneren en op basis waarvan zij keuzes maken.
Het ANV beschrijft hoe algoritmen in het scenario steeds meer invloed krijgen op beleidskeuzes. Wanneer de werking van die systemen onvoldoende inzichtelijk is, wordt het voor bestuurders, toezichthouders en burgers moeilijker om besluiten te controleren.
Dat raakt aan een fundamentele vraag: wie is uiteindelijk verantwoordelijk voor publieke beslissingen wanneer de onderliggende technologie grotendeels door een commerciële partij wordt beheerd?
Ook voor de bescherming van persoonsgegevens ziet het ANV risico’s. Door gegevens uit verschillende onderdelen van het dagelijks leven samen te brengen, kan een technologiebedrijf gedetailleerde kennis opbouwen over personen en groepen. Tegelijkertijd kunnen AI-systemen kwetsbaar zijn voor manipulatie of aanvallen waarbij gevoelige informatie wordt achterhaald.
Het rapport noemt daarnaast systemen voor sociale beoordeling en biometrische identificatie als voorbeelden van toepassingen waarbij Europese regelgeving grenzen stelt. Daarmee wordt ook het belang van effectief en gecoördineerd toezicht zichtbaar.
De onderzoekers wijzen erop dat digitale afhankelijkheid niet alleen een technisch vraagstuk is. Buitenlandse technologiebedrijven vallen ook onder de wetgeving van hun thuisland.
Daardoor kunnen geopolitieke spanningen gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van digitale diensten of de toegang tot gegevens. Het rapport verwijst onder meer naar beperkingen die medewerkers van het Internationaal Strafhof ondervonden als gevolg van Amerikaanse sancties.
Ook bespreken de onderzoekers de Amerikaanse CLOUD Act en de Foreign Intelligence Surveillance Act, die onder bepaalde voorwaarden toegang tot gegevens mogelijk maken. Dat roept vragen op over de bescherming van persoonsgegevens en de zeggenschap over gegevens die bij buitenlandse cloudaanbieders zijn ondergebracht.
Het ANV pleit daarom voor een bredere benadering van digitale afhankelijkheid. Organisaties moeten volgens de onderzoekers niet alleen kijken of hun eigen dienstverlening bij een storing kan doorgaan, maar ook naar de gevolgen van afhankelijkheden voor de samenleving als geheel.
Het rapport noemt verschillende manieren om die risico’s te beperken: investeren in Europese cloud-, data- en AI-capaciteit, het gebruik van open standaarden bevorderen, overstappen tussen aanbieders eenvoudiger maken en toezicht op digitale regelgeving versterken.
Ook is volgens het ANV betere samenwerking binnen de overheid nodig. Digitale veiligheid, privacy, AI en aanbestedingen worden nu nog te vaak afzonderlijk behandeld, terwijl de onderliggende risico’s nauw met elkaar samenhangen.
Voor overheden en andere organisaties betekent dit dat de keuze voor een technologieaanbieder verder gaat dan prijs, functionaliteit en beveiliging. Minstens zo belangrijk is de vraag of zij ook op langere termijn voldoende zeggenschap houden over hun systemen, gegevens en publieke verantwoordelijkheden.
Bron: Analistennetwerk Nationale Veiligheid (ANV), Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid 2026, themarapport De duistere kanten van Big Tech
