Financial Intelligence Units (FIU's) spelen een belangrijke rol bij het opsporen van witwassen en corruptie, maar beschikken lang niet altijd over de informatie en bevoegdheden die daarvoor nodig zijn. Dat blijkt uit onderzoek van Transparency International naar FIU's in twintig landen, waaronder Nederland. Vooral de beperkte toegang tot gegevens over geldstromen en uiteindelijk belanghebbenden belemmert de opsporing. Ook blijkt dat financiële informatie die FIU's op eigen initiatief delen, niet altijd wordt benut door opsporingsinstanties.
FIU's ontvangen en analyseren meldingen van verdachte financiële transacties en delen relevante informatie met opsporingsdiensten, toezichthouders en buitenlandse autoriteiten. Door gegevens uit verschillende bronnen te combineren, kunnen zij financiële verbanden blootleggen die afzonderlijke instellingen niet herkennen.
Volgens Transparency International wordt die rol in veel landen beperkt doordat FIU's onvoldoende toegang hebben tot relevante gegevens. Van de twintig onderzochte landen hebben FIU's in veertien landen rechtstreeks toegang tot informatie over uiteindelijk belanghebbenden (UBO's). Slechts acht FIU's hebben directe toegang tot belastinggegevens en 11 tot databanken van opsporingsinstanties.
In meer dan de helft van de onderzochte landen is bovendien onvoldoende duidelijk vastgelegd tot welke databanken FIU's toegang mogen krijgen.
Een tweede probleem is wat er gebeurt nadat een FIU informatie heeft gedeeld. Volgens Transparency International wordt financiële informatie die op verzoek van opsporingsinstanties wordt verstrekt vaker gebruikt dan informatie die FIU's op eigen initiatief doorgeven.
In sommige landen wordt tot 97 procent van de opgevraagde informatie benut, terwijl dat bij proactief gedeelde informatie slechts drie procent kan zijn. Deze percentages zijn voorbeelden uit afzonderlijke landen en vormen geen gemiddelde voor alle onderzochte FIU's.
Dat verschil is belangrijk. Informatie die op verzoek wordt verstrekt, ondersteunt doorgaans een lopend onderzoek. Proactieve signalen kunnen juist aanleiding geven om nieuwe gevallen van corruptie of witwassen te onderzoeken. Wanneer die signalen onvoldoende worden opgepakt, blijft een deel van de preventieve functie van FIU's onbenut.
Ook de bevoegdheden verschillen sterk. In zeven van de twintig landen kunnen FIU's verdachte transacties niet tijdelijk opschorten. Daardoor kunnen financiële middelen al zijn verplaatst voordat autoriteiten ingrijpen.
Transparency International wijst daarnaast op tekortkomingen in de onafhankelijkheid van FIU's. In twaalf onderzochte landen bevatten de wettelijke regels voor de benoeming en het ontslag van FIU-leidinggevenden onvoldoende waarborgen.
Dat is vooral relevant wanneer onderzoeken betrekking hebben op politiek prominente personen of andere invloedrijke betrokkenen. Onduidelijke bevoegdheden, beperkte budgetten en politieke druk kunnen de effectiviteit van financiële opsporing beïnvloeden.
Nederland behoort tot de twintig onderzochte landen. FIU-Nederland ontvangt op grond van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) meldingen van ongebruikelijke transacties en beoordeelt welke daarvan als verdacht worden aangemerkt.
Het onderzoek laat vooral zien hoe belangrijk de samenwerking tussen meldingsplichtige instellingen, FIU's en opsporingsdiensten is. Een effectief anti-witwassysteem vereist niet alleen dat banken en andere poortwachters transacties melden, maar ook dat de ontvangen informatie daadwerkelijk kan worden geanalyseerd en benut.
Met de komst van het nieuwe Europese anti-witwaskader krijgt die samenwerking extra betekenis. Vanaf juli 2027 verandert de Europese meldsystematiek, waarbij poortwachters verdachte in plaats van ongebruikelijke transacties moeten melden.
