Van de werknemers in het openbaar bestuur vindt 67 procent de eigen organisatie sociaal veilig. Vooral de ruimte om risico's te nemen blijft achter: slechts 43 procent ervaart die vrijheid. Opvallend is bovendien het verschil tussen sectoren en de sterke samenhang tussen ongewenst gedrag op de werkvloer en het oordeel over de organisatiecultuur.
Dat blijkt uit onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) naar sociale veiligheid in het openbaar bestuur. Het onderzoek is gebaseerd op het Werkonderzoek 2024 en is uitgevoerd op verzoek van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en ICTU.
Het CBS kijkt daarbij breder dan alleen naar incidenten zoals intimidatie, pesten of agressie. Sociale veiligheid gaat ook over de ruimte die medewerkers ervaren om fouten te maken, lastige onderwerpen aan te kaarten, hulp te vragen en risico's te nemen. Ook de mogelijkheid om afwijkende meningen of nieuwe feiten naar voren te brengen zonder daarop negatief te worden afgerekend speelt een rol.
Gemiddeld beoordeelt 67,1 procent van de werknemers de eigen organisatie als sociaal veilig. Achter dat gemiddelde gaan behoorlijke verschillen schuil. Bij waterschappen ligt het aandeel op 73,6 procent, gevolgd door zelfstandige bestuursorganen met 71,4 procent en gemeenschappelijke regelingen met 70,4 procent.
Gemeenten (66,7 procent), provincies (66,3 procent) en de Rijksoverheid (64,7 procent) zitten daaronder. De rechterlijke macht scoort met 56,7 procent het laagst. Ter vergelijking: onder de kleinere groep werknemers uit de marktsector die aan het Werkonderzoek deelnam, beoordeelde 71 procent de organisatie als sociaal veilig.
Ook tussen verschillende aspecten van sociale veiligheid bestaan grote verschillen. Hulp vragen lijkt relatief weinig problemen op te leveren: 85 procent vindt dat binnen de organisatie gemakkelijk. Daarnaast zegt 76 procent dat mensen worden geaccepteerd wanneer zij anders zijn en vindt ruim 70 procent dat het niet erg is om een fout te maken.
Minder vanzelfsprekend is het om lastige kwesties naar voren te brengen. Dat acht 68 procent mogelijk. Nog opvallender is de ruimte om risico's te nemen: slechts 43 procent van de werknemers vindt dat binnen de eigen organisatie veilig.
Daar staat tegenover dat de persoonlijke veiligheidsbeleving aanzienlijk positiever is. Van de werknemers, exclusief leidinggevenden, zegt 87 procent zichzelf te durven zijn en 88 procent voor zichzelf op te durven komen. Bijna 79 procent voelt zich veilig om directe collega's feedback te geven.
Een van de grootste verschillen ontstaat wanneer werknemers ongewenst gedrag door collega's of leidinggevenden hebben meegemaakt. Van werknemers die daar in de voorafgaande twaalf maanden niet mee te maken hadden, beoordeelt 73 procent de organisatie als sociaal veilig. Onder werknemers die wel intern ongewenst gedrag hebben ervaren, is dat nog maar 40 procent.
Onder ongewenst gedrag vallen onder meer mondelinge agressie, pesten, bedreiging of intimidatie, ongewenste seksuele aandacht en lichamelijke agressie of geweld. Bij ongewenst gedrag door burgers is het verschil in ervaren sociale veiligheid kleiner: 61 procent van de werknemers die daarmee te maken hadden beoordeelt de organisatie als sociaal veilig, tegenover 69 procent van degenen die dat niet hadden meegemaakt.
Het CBS constateert daarnaast dat sociale veiligheid samenhangt met de mate waarin werknemers het werkklimaat als inclusief ervaren. Ook werknemers die tevreden zijn over de manier waarop hun organisatie omgaat met agressie en geweld beoordelen de sociale veiligheid positiever.
De cijfers laten daarmee zien dat sociale veiligheid niet alleen draait om het voorkomen en afhandelen van grensoverschrijdend gedrag. Ook de dagelijkse organisatiecultuur speelt een rol: kunnen medewerkers fouten toegeven, kritiek geven, afwijkende standpunten naar voren brengen en lastige onderwerpen bespreekbaar maken?
Juist daar is nog ruimte voor verbetering. Hoewel een ruime meerderheid van de werknemers zich persoonlijk veilig voelt op het werk, beoordeelt een aanzienlijk kleiner deel de organisatie als geheel als sociaal veilig. Vooral de beperkte ruimte die werknemers ervaren om risico's te nemen valt daarbij op.
