De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) waarschuwt dat financiële risico’s een steeds dominantere rol spelen in het beleid van zowel het Rijk als gemeenten. In een nieuwe essaybundel, uitgebracht voor de Dag van de Financiële Verhoudingen 2026, schetst de ROB hoe deze focus op risico’s de uitvoering van maatschappelijke opgaven in de weg zit.
Overheden worden betaald met belastinggeld. Dat vraagt dat ze verstandig omgaan met de middelen die hun ter beschikking zijn gesteld. Tegelijk wordt van hen gevraagd maatschappelijke doelstellingen te realiseren, zoals voldoende woningen, uitkeringen voor inwoners die daar recht op hebben, maar ook bijdragen aan de verduurzaming, het natuurbeleid en infrastructuur.
Gemeenten moeten daarbij sinds 2015 taken uitvoeren in het sociaal domein. Zij geven daarbij aan te weinig mogelijkheden te hebben om kosten en risico’s te beheersen. De ROB constateerde eerder dat het erop lijkt dat het Rijk de financiële risico’s van gedecentraliseerde taken voor een deel heeft afgewenteld op decentrale overheden. Terwijl begrotingen jaarlijks forse tekorten voorspellen, sluiten jaarrekeningen structureel met overschotten en lopen reserves op.
De prikkels in het systeem lijken te sterk gericht op het vermijden van korte termijnrisico’s. Een tekort is politiek gevoelig, terwijl een overschot als meevaller kan worden gepresenteerd. Daardoor ontstaat een rem op noodzakelijke investeringen. Ook de onvoorspelbaarheid van rijksbeleid en de complexiteit van gemeentefinanciën voor raadsleden bemoeilijken goed bestuur.
Er rijzen daarbij verschillende vragen. Zijn de risico’s wel eerlijk verdeeld? Hoe krijgen overheden voldoende zekerheid om de noodzakelijke maatschappelijke opgaven aan te pakken, terwijl ze toch genoeg worden geprikkeld om zorgvuldige afwegingen te maken? En welke instrumenten hebben zij nodig om risico’s verantwoord te dragen?
De ROB pleit voor een realistischer beeld van de financiële positie van gemeenten en voor financiële verhoudingen die het verantwoord nemen van risico’s ondersteunen. Alleen dan kunnen decentrale overheden de grote maatschappelijke opgaven van de komende jaren effectief oppakken.
Download hier de Essaybundel Risico's in de financiële verhoudingen
