Leven in een democratie geeft ons invloed. Juist lokaal krijgen we daarvoor de meeste kansen. Raadsleden, wethouders en de burgemeester kunnen we zomaar tegen het lijf lopen in de supermarkt of bij de sportvereniging. Vergaderingen zijn openbaar en het gemeentehuis is vaak al lopend of op de fiets bereikbaar. Het gemeentebestuur is dichtbij. En dat maakt het bijzonder en waardevol, maar ook kwetsbaar.
Een fietsenmaker, de juf van groep 5 en een gepensioneerde rechter; iedereen kan raadslid worden. Samen vormen ze het bestuur van de gemeente. Het raadslidmaatschap is meestal een bijbaan en raadsleden zijn vaak op allerlei andere manieren verbonden aan lokale maatschappelijke organisaties. Niet alleen door hun werk, maar ook als vrijwilliger bij de voetbalclub, huurder bij de volkstuinvereniging, buurman van een lokale ondernemer of familielid van een agrariër met veel grond in de buurt van een mogelijke bouwlocatie. Het is de kracht én de zwakte van de lokale democratie.
Allereerst is het natuurlijk een kracht. Bestuurders die stevig verbonden zijn met de gemeente, hebben daardoor een schat aan kennis. Ze weten wat de historie is van bepaalde plekken en keuzes, ze kennen de mensen, verenigingen en bedrijven en weten wat de behoeften of knelpunten zijn. Vaak is er ook een stevig netwerk aan contacten, wat helpt om snel te schakelen bij problemen. Dat is van onschatbare waarde en draagt bij aan het vertrouwen van mensen in de democratie.
Tegelijk maakt deze lokale verwevenheid kwetsbaar. Gaat de gemeente écht windmolens toestaan in de achtertuin van de schoonfamilie van een wethouder? Durft de burgemeester te handhaven in de favoriete horecagelegenheid van een groep raadsleden? Waarom krijgt de zwemvereniging waar een populaire oud-wethouder nu voorzitter van is extra subsidie, terwijl de gemeente bij andere sportverenigingen wil bezuinigen? Soms gaat dat over beeldvorming, maar lang niet altijd.
Vriendjespolitiek: de beschuldiging ligt snel op de loer. Vijf middelen tegen deze kwaal.
Openbaar bestuur maakt die naam ook waar; transparant werken is de basis. Wees dus terughoudend met geheimhouding. Ja, het kan eens nodig zijn. Maar dat moeten de uitzonderingen blijven. Gemeenten werken met publieke middelen; de herkomst en uitgifte daarvan vragen om publieke verantwoording. Journalisten en kritische raadsleden staan volledig in hun recht als zij lastige vragen stellen en openbaarheid eisen. Dat is geen achterdocht, maar een noodzakelijke gezondheidscheck voor onze democratie.
Laat anderen meekijken en meewegen. Een democratie is nooit een eenmansbedrijf, maar van ons allemaal. Wil je beschuldigingen van vriendjespolitiek voorkomen, laat anderen dan altijd meekijken. Zien en horen we allebei hetzelfde? Hoe weegt een ander de belangen? Voor nieuwe bestuurders voelt het soms een beetje overbodig om steeds een ambtenaar te laten aanschuiven bij externe afspraken. Maar het is cruciaal om te voorkomen dat je ergens wordt ingezogen door misverstanden of onbedoelde toezeggingen. Bestuurders zijn graag amicaal en benaderbaar – “mijn deur staat altijd open!” – maar in het openbaar bestuur is professionele afstand minstens zo gezond.
Altijd lastig, iemand die het beter weet. Wethouders, wen er maar aan! Als bestuurder kun je niet zonder de kennis en expertise van ambtenaren. Gebruik die kennis en ken je eigen beperkingen. Een bestuurder is er voor het maken van politieke keuzes en de publieke verantwoording daarvan. Natuurlijk vraagt dat om inhoudelijke kennis en een heldere visie. Maar wie zelf de expert gaat uithangen, doet ambtelijke kennis tekort en brengt de democratie in het troebele vaarwater van feitenvrije redeneringen.
Dit lijkt een open deur, maar blijkt dat in de praktijk helaas niet altijd. Natuurlijk wil iedere bestuurder de wet respecteren, maar er liggen altijd verleidingen op de loer. Veel wettelijke regelingen kennen namelijk een bestuurlijke hardheidsclausule, de bepaling dat er in bijzondere situaties afwijkingen mogelijk zijn. Die clausule is echter niet standaard van toepassing op het weiland van de schoonfamilie of de favoriete vereniging van een al te lastig raadslid. Juristen kunnen soms lastig zijn en mogen best wat meer in mogelijkheden denken. Maar neem hun oordeel serieus en houd je aan wetten en regels. Ze zorgen voor een gelijk en eerlijk speelveld en bewaken zo het fundament van onze democratie: vertrouwen.
Een gemeente is geen koninkrijk. Zelfs een zeer ervaren wethouder die als lijsttrekker met zijn partij een absolute meerderheid behaalde, heeft als bestuurder geen enkele individuele bevoegdheid. In principe en uit principe vormen colleges het bestuur van onze gemeenten. De enige uitzondering is de burgemeester, die vanuit de wet als zelfstandig bestuursorgaan een aantal strikt afgebakende bevoegdheden heeft.
Die werkwijze vraagt ook om collegiale samenwerking. Wethouders die elkaar echt durven betrekken en meenemen in besluitvorming, dilemma’s onderling durven delen en bespreken en samen verantwoordelijkheid ook echt dragen en voelen. Op deze manier voorkomen we dat macht zich gaat concentreren. En zo is onze democratie niet bedoeld.
Arne Schaddelee
Auteur van het Zakboek voor Kiezers en sinds november 2025 wethouder in Wijk bij Duurstede
