Het coalitieakkoord van het Kabinet Jetten I bevat verscheidene maatregelen voor de rechtsstaat en de aanpak van corruptie. Transparency International Nederland (TI-NL) ziet dat er een aantal positieve punten in staan, zoals de aankondiging van het lobbyregister en de invoering van de Wet op de politieke partijen, maar ook een aantal zaken waar extra zorg geboden is. Vooral het niet verder ontwikkelen van een nationale anti-corruptiestrategie is volgens TI-NL een gemiste kans in dit coalitieakkoord. TI-NL licht de belangrijkste punten uit.
Na twee jaar stilstand op verschillende thema’s tijdens het Kabinet Schoof staan er verschillende positieve punten in het coalitieakkoord. Er is veel aandacht gegaan naar de rechtsstaat en het democratisch bestel. Dat is een positief punt en wordt door TI-NL toegejuicht.
Invoering van een lobbyregister
TI-NL heeft lang gelobbyd voor een lobbyregister op het nationaal niveau. Een lobbyregister maakt de politiek transparanter en biedt duidelijkheid over de belangen van politici. Dat het komende kabinet voornemens is om een lobbyregister in te voeren wordt door TI-NL toegejuicht. TI-NL kijkt uit naar de precieze uitwerking van het lobbyregister en zal deze ontwikkelingen nauwgezet volgen.
Invoering van de Wet op de politieke partijen (Wpp)
Er wordt al enkele jaren gewerkt aan de Wpp. Juist daarom is het positief dat het kabinet de invoering van deze wet expliciet benoemt. Deze wet zal onder andere de financiën en de juridische kaders van (regionale en nationale) politieke partijen reguleren. Ondanks een aantal zwakke punten in de wet, zoals het afzwakken van regels omtrent politieke advertenties, is TI-NL over het algemeen positief dat de regels rondom partijfinanciering worden versterkt.
Versterking van de checks and balances
Voor benoemingen van de Kiesraad, de voorgenomen Nederlandse Autoriteit Politieke Partijen (naar aanleiding van de Wpp) en andere rijksbrede adviescolleges is versterking voorzien. Het versterken van democratische instituties en de checks and balances van benoemingen is volgens TI-NL een zeer positief signaal. Vooral in het geval van de Kiesraad, waar het IPE en Stichting Weerbare Democratie recent hebben ondervonden dat zij organisatorisch relatief afhankelijk zijn van de Rijksoverheid. Verdere verzelfstandiging van benoemingsprocedures kan helpen de schijn van politieke beïnvloeding te verminderen en mogelijk het vertrouwen in deze fundamentele democratische instituties vergroten.
1. Anti-corruptiestrategie
Ondanks een duidelijke intentie om de integriteitscultuur te versterken en het risico op corruptie te verminderen zijn er ook een aantal belangrijke aandachtspunten. Beginnend bij een ontbrekende anti-corruptiestrategie. Ook de EU heeft in 2024 in het jaarlijkse Rule of Law Report geschreven dat in Nederland een dergelijke strategie ontbreekt. Enige vooruitgang is wel gemaakt aangezien in juni 2025 de anti-corruptieaanpak is gepubliceerd. Dit was echter ver van een volwaardige anti-corruptiestrategie. De anti-corruptieaanpak plukt voornamelijk het laaghangend fruit, maar stelt geen duidelijke lange termijn of sectoroverstijgende doelen.
Plannen om deze aanpak te verstevigen en uit te bouwen naar een volwaardige strategie staan jammer genoeg niet in het coalitieakkoord. Een volwaardige strategie zou sector- en departementsoverstijgend moeten zijn, gezien het intersectorale karakter van corruptie. Zo’n strategie zou ook handvatten bieden voor bewindspersonen en ambtenaren om te handelen volgens internationale best practices. Het kabinet moet hier ook mee aan de slag omdat het een vereiste is die volgt uit de Europese anti-corruptierichtlijn.
2. Wet bescherming klokkenluiders
Klokkenluiders zijn wereldwijd de belangrijkste tipgevers bij het onthullen van corruptie en fraude, maar de bescherming laat nog steeds te wensen over, met maar liefst 80% van de melders die negatieve gevolgen ervaren voor werk en inkomen. Ondanks de Nederlandse Wet bescherming klokkenluiders hebben melders die aan de bel trekken over vermeende corruptie tot op de dag van vandaag geen garantie op bescherming. Volgens de huidige wet kan een werkgever niet worden gesanctioneerd voor het benadelen van een klokkenluider, terwijl de klokkenluider wel door de werkgever kan worden gesanctioneerd.
De coalitiepartijen hebben in het coalitieakkoord niets opgenomen over het verbeteren van klokkenluidersbescherming. TI-NL benadrukt het belang van afschrikwekkende sancties voor organisaties die klokkenluiders schaden en voor organisaties die geen of een onvolledige interne meldprocedure hebben opgezet. Zonder sancties is de wet volgens TI-NL een tandeloze tijger. Bovendien voldoet Nederland momenteel niet aan alle eisen uit de EU-klokkenluidersrichtlijn en riskeert daarmee een infractieprocedure vanuit de Europese Commissie.
3. Ondermijnende criminaliteit
Corruptie speelt een faciliterende rol in ondermijnende criminaliteit. De aanpak van corruptie en ondermijnende criminaliteit staat meerdere malen beschreven in het coalitieakkoord. Dit is volgens TI-NL een positief signaal, maar vraagt nog om nadere uitwerking. Gezien de groeiende zichtbaarheid van ondermijnende criminaliteit, bijvoorbeeld door bomaanslagen in Amsterdam, wordt dit een steeds urgenter thema. Corruptie stelt criminelen in staat om geld wit te wassen en toegang te krijgen tot gevoelige informatie. Een integrale aanpak is daarom noodzakelijk.
4. Defensie
De internationale context speelt hierbij een belangrijke rol. Met toenemende geopolitieke spanningen wil het kabinet de defensie-uitgaven fors verhogen en de 3,5% NAVO-norm wettelijk vastleggen. TI-NL onderschrijft het belang van veiligheid, maar wijst erop dat deze grote investeringen risico’s met zich meebrengen.
Het is van belang dat defensie-uitgaven zo transparant mogelijk worden gecommuniceerd. Dit vergroot het inzicht voor burgers en het maatschappelijk draagvlak, en verkleint de kans op corruptie. De defensiesector blijft immers een risicosector vanwege het vertrouwelijke karakter van informatie.
Daarnaast wil het kabinet de veiligheidsdiensten uitbreiden en vaker tactische inlichtingen publiek maken, mits dit de operaties niet schaadt. TI-NL ziet dit als een positieve ontwikkeling, maar benadrukt dat dit zorgvuldig moet worden gemonitord om daadwerkelijke transparantie te waarborgen.
Tot slot staan er een aantal belangrijke handreikingen in het coalitieakkoord. Zoals eerder genoemd is het voornemen om een lobbyregister in te voeren positief en zijn de versterkingen van de checks and balances zeer welkom. TI-NL zal nauwgezet blijven volgen hoe deze plannen in de praktijk worden uitgevoerd.
Tegelijkertijd zijn er duidelijke risico’s. De onuitgewerkte plannen voor ondermijnende criminaliteit, de grote investeringen in defensie en de uitbreiding van de inlichtingendiensten vragen om verdere concretisering. Het belangrijkste punt blijft echter het ontbreken van een volwaardige anti-corruptiestrategie. Zonder zo’n samenhangende strategie blijft de aanpak versnipperd.
