TI-rapport laat zien dat bescherming klokkenluiders in Europa tekort blijft schieten

Uit de analyse van hoe de EU-landen de klokkenluidersrichtlijn hebben geïmplementeerd, blijkt dat er enige vooruitgang is geboekt: alle lidstaten en één kandidaat-lidstaat hebben inmiddels wetgeving aangenomen om hun wettelijk kader in overeenstemming te brengen. Slechts vier lidstaten (Denemarken, Litouwen, Portugal en Zweden) haalden de oorspronkelijke deadline in december 2021. Nederland was traditioneel ruim een jaar te laat met de implementatie van de richtlijn.

Maar ook na omzetting van de richtlijn in nationale wetgeving blijven ernstige tekortkomingen bestaan. Zwakke wetten, fragmentarische handhaving en beperkte ondersteuning dwingen potentiële klokkenluiders tot een harde keuze: zwijgen of het risico lopen hun baan te verliezen, gerechtelijke stappen te zetten of lastiggevallen te worden omdat ze zich uitspreken. Bovendien slagen landen er niet in gegevens over klokkenluiderszaken en de uitkomsten daarvan te verzamelen en te publiceren, waardoor zinvol toezicht onmogelijk is.

Dit onderzoek komt op het moment dat de Europese Commissie een openbare raadpleging over de impact van de klokkenluidersrichtlijn afsluit in de aanloop naar beslissingen later dit jaar over mogelijke herzieningen. TI waarschuwt dat de herziening van de richtlijn het risico met zich meebrengt dat verkeerde problemen worden aangepakt en zelfs de bestaande maatregelen zou kunnen ondermijnen. De belangrijkste tekortkomingen liggen niet in de richtlijn zelf, maar in de manier waarop deze op nationaal niveau is geïmplementeerd.

Aanbeveling uit het rapport

Uit het gepubliceerde rapport komen een aantal aanbevelingen naar voren die Transparency International voorstelt aan EU-lidstaten en kandidaat-lidstaten. TI roept de landen op om te zorgen voor volledige en effectieve implementatie van de EU-klokkenluidersrichtlijn en de internationale best practice, door lacunes in de wetgeving te dichten en de bescherming in de praktijk te handhaven. Er moet toegankelijke, onafhankelijke en gratis advies- en ondersteuningsdiensten voor klokkenluiders aangeboden worden. Verder is het van belang om te zorgen voor een systematische verzameling en publicatie van gegevens over klokkenluiderszaken en de uitkomsten daarvan.

Klokkenluiders zijn de #1 detectiemethode voor corruptie en fraude. Zo helpen ze miljoenen euro’s aan broodnodige publieke middelen terug te vorderen die anders verloren zouden zijn gegaan. Tóch lopen ze vaak een groot persoonlijk risico met als gevolg dat het gros van de potentiële klokkenluiders uiteindelijk besluit geen melding te doen. Het beschermen van klokkenluiders tegen oneerlijke behandeling, stelt mensen in staat ook daadwerkelijk op te staan tegen misstanden. Hierdoor neemt de kans aanzienlijk toe dat die misstanden worden aangepakt. Daar heeft echt iedereen baat bij, zegt Lotte Rooijendijk, projectleider van Transparency International Nederland.

Klokkenluidersbescherming in Nederland

Nederland heeft de EU-klokkenluidersrichtlijn in februari 2023 geïmplementeerd via de Wet bescherming klokkenluiders. Hoewel de wet bedoeld was om de bescherming te versterken, stellen critici zoals TI-NL dat de implementatie onvolledig is en het niet volledig voldoet aan de vereisten uit de richtlijn, en bovendien in uitvoering beperkt is. Een belangrijke tekortkoming is het ontbreken van een effectief handhavings- en sanctiemechanisme. De richtlijn vereist afschrikwekkende sancties voor vergeldingsmaatregelen en andere overtredingen. Het Nederlandse kader voldoet hier nog niet aan, waardoor handhaving zwak blijft en de praktische werking van de wet wordt ondermijnd.

Daarnaast vormt de restrictieve eis van een misstand waarbij het maatschappelijk belang in het geding moet zijn, een belangrijk knelpunt voor bescherming. Deze voorwaarde is complex en moeilijk te interpreteren, wat leidt tot onzekerheid voor klokkenluiders, werkgevers en autoriteiten en ertoe kan leiden dat melders geen bescherming krijgen. Dit ontmoedigt het doen van meldingen en ondermijnt het doel van de wet om brede en duidelijke bescherming te bieden aan klokkenluiders die misstanden melden. Ook is nog steeds geen uitvoering gegeven aan het aangenomen amendement-Omtzigt dat organisaties verplicht om anonieme melding van vermoedens van misstanden intern mogelijk te maken. Hierdoor blijft Nederland achter bij best practices en is de bescherming van klokkenluiders in de praktijk slechts gedeeltelijk in lijn met de Europese vereisten.

“Nederland schiet tekort op het belangrijkste punt: het omzetten van wettelijke verplichtingen in daadwerkelijke bescherming in de praktijk. De wetgever zou zich moeten richten op het dichten van lacunes in de Wet bescherming klokkenluiders, het handhaven van de regels en het waarborgen dat degenen die misstanden melden, beschermd, ondersteund en gehoord worden”, aldus Lotte Rooijendijk van TI-NL.