Consultatie EU-klokkenluidersrichtlijn: knelpunten in Nederlandse klokkenluidersbescherming

Handhaving en sancties

Een lacune in de Nederlandse Wet bescherming klokkenluiders is dat deze niet voorziet in sancties voor het overtreden of niet-naleven van de wet, zoals bij benadeling, schending van de vertrouwelijke identiteit en gerechtelijke procedures tegen de klokkenluider, maar ook bij het niet (op orde) hebben van een klokkenluidersregeling. Er is weliswaar toegezegd dat er administratieve sancties moeten kunnen worden opgelegd, maar het sanctieregime moet nog worden uitgewerkt en het mandaat moet nog worden belegd bij het Huis voor Klokkenluiders.

Om te voldoen aan de vereisten uit artikel 23 van de EU-klokkenluidersrichtlijn, die lidstaten oproept om effectieve sancties op te leggen, zou de Nederlandse regering het Huis voor Klokkenluiders de bevoegdheid moeten geven om sancties op te kunnen leggen aan organisaties die de Wet bescherming klokkenluiders overtreden of niet-naleven.

Voorwaarden en drempels voor klokkenluidersbescherming

Volgens de Wet bescherming klokkenluiders worden meldingen die geen betrekking hebben op een inbreuk op het Unierecht alleen beschermd als het maatschappelijk belang in het geding is. Deze eis heeft voor grote onzekerheid gezorgd, omdat de wet niet duidelijk definieert wat onder het maatschappelijk belang valt. Veel klokkenluiders aarzelen daarom om misstanden te melden of lopen het risico geen bescherming tegen benadeling te krijgen. Bovendien wordt dit criterium in de praktijk te strikt toegepast, waardoor veel meldingen niet als klokkenluiderszaken worden erkend. De regering probeerde het begrip te verhelderen door duidelijk te maken dat misstanden structureel, onderdeel van een patroon of ernstig/breed van omvang moeten zijn, maar dit werkt in de praktijk juist beperkend. Hoe vaak moet een misstand plaatsvinden, of hoe ernstig moet deze zijn, voordat een melder bescherming geniet? De voormalige minister van Binnenlandse Zaken verklaarde zelfs dat grensoverschrijdend gedrag en corruptie niet automatisch onder deze definitie vallen.

Een invoeringstoets van de Wet bescherming klokkenluiders vanuit SEO en de Universiteit Leiden bevestigde dat de definitie van een misstand waarbij het maatschappelijk belang in het geding is, onnodig complex is voor alle betrokken stakeholders, van klokkenluider tot vertrouwenspersoon, werkgever en autoriteit. Deze onzekerheid is ook zichtbaar geworden in de jurisprudentie. In oktober 2024 oordeelde het Gerechtshof in Den Bosch dat een klokkenluider in een verpleegtehuis ten onrechte was ontslagen, waarmee het een eerdere uitspraak omdraaide waarin was vastgesteld dat er geen maatschappelijk belang was omdat de misstand niet structureel was. TI-NL beveelt daarom aan de beperkende eis dat het maatschappelijk belang in het geding moet zijn te schrappen om meer rechtszekerheid te bieden en klokkenluidersbescherming te verbeteren.

Anonieme meldingen

In het voorjaar van 2024 diende de Nederlandse regering een voorstel in om organisaties te verplichten anonieme meldingen van misstanden in ontvangst en behandeling te nemen, naar aanleiding van een amendement van oud-Kamerlid Omtzigt. Hoewel het voorstel door veel partijen positief werd ontvangen, werd het later ingetrokken nadat werkgeversorganisaties aanvoerden dat verplichte anonieme meldkanalen een te grote administratieve last zouden opleveren. Volgens de voormalige minister zou het verplicht stellen van het ontvangen en behandelen van anonieme meldingen door organisaties te veel praktische en juridische obstakels met zich meebrengen. De regering heeft aangegeven dat deze kwestie in een toekomstige wetswijziging aan de orde komt, waarbij een nieuw wetsvoorstel in 2026 wordt verwacht.

Onderzoek toont aan dat de mogelijkheid om anoniem te blijven mensen stimuleert om vermoedens van misstanden te melden, met name in gevallen waarbij georganiseerde misdaad of ernstige misstanden betrokken zijn. Uit een onderzoek van TI-NL bleek ook dat 90% van de 70 beoordeelde bedrijven al anonieme meldkanalen aan hun werknemers aanbiedt. Anonieme meldingen kunnen voorkomen dat mensen zich gedwongen voelen om extern te melden of naar de media te stappen, terwijl ze ook een betere bescherming bieden tegen benadeling. Om deze reden zijn anonieme meldingen een essentieel onderdeel van effectieve klokkenluidersbescherming.

Lees de reactie van TI-NL op de consultatie vanuit de Europese Commissie ter evaluatie van de EU-klokkenluidersrichtlijn hier.