Klokkenluidersbescherming bij toezichthouders op papier goed geregeld, maar ‘speak up’-cultuur blijft achter

Deze toezichthouders – de Autoriteit Consument en Markt (ACM), de Autoriteit Financiële Markten (AFM), de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), De Nederlandsche Bank (DNB), het Huis voor Klokkenluiders (HvK), de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) – zijn onder de Wet bescherming klokkenluiders (Wbk) aangewezen als extern meldpunt voor klokkenluiders.

Klokkenluidersbescherming bij toezichthouders

Het HvK houdt zich, in tegenstelling tot de andere Bevoegde autoriteiten, hoofdzakelijk bezig met de bescherming van klokkenluiders, waardoor sommige onderdelen van het onderzoek op hen minder goed van toepassing zijn. Daarom zijn er in het onderzoeksrapport twee rankings opgesteld: de scores met het HvK zijn op basis van 33 gehele vragen en zonder het HvK op basis van 38 vragen.

Gemiddeld scoren het HvK (93%), ANVS (87%), AP (87%) en AFM (85%) het hoogst, met gemiddelde scores boven de 85%. De ACM (66%) en IGJ (66%) scoren het laagst van alle Bevoegde autoriteiten.

Het onderzoek leidde direct tot verbeteringen. Naar aanleiding van aanbevelingen van TI-NL tijdens het onderzoek pasten zeven van de negen autoriteiten hun meldregeling aan, vooral op de dimensie extern melden. Zo maakten de AP, IGJ, DNB en NVWA het melden van een dreigende misstand mogelijk en maakte de AFM anoniem extern melden mogelijk.

Extern melden scoort het hoogst (90% zonder HvK en 91% met HvK). De externe meldkanalen voldoen in hoge mate aan de wettelijke vereisten: de reikwijdte van extern melden en de termijn voor ontvangstbevestiging scoren beide 100% met en zonder HvK, de wettelijke informatievereisten scoren 96% op beide rankings.

Bescherming is goed verankerd (84% zonder HvK en 86% met HvK). Alle autoriteiten hebben een vertrouwenspersoon; bij acht van de negen staat expliciet in de meldregeling dat eerst intern melden niet verplicht is.

Anoniem melden is in ontwikkeling, met ruimte voor verdere verbetering. Intern kan bij zeven van de negen autoriteiten anoniem worden gemeld, maar enkel zes faciliteren ook anonieme communicatie tussen melder en ontvanger. Bij slechts drie van de negen autoriteiten kan extern anoniem worden gemeld. Hoewel dit internationaal gezien wordt als een voor de hand liggende best practice, is het mogelijk maken van anonieme meldingen nog steeds niet wettelijk verplicht.

De procedure schiet tekort (72% zonder HvK en 74% met HvK). Vooral monitoring (48% zonder HvK en 49% met HvK) en het beleggen van verantwoordelijkheid (64% zonder HvK en 67% met HvK) blijven achter. Slechts twee van de negen autoriteiten meten klokkenluidersstatistieken elk kwartaal.

Cultuur is de zwakste schakel (50% zonder HvK en 56% met HvK). Publicatie van (geanonimiseerde) uitkomsten van klokkenluiderszaken scoort slechts 25% zonder HvK en 28% met HvK. Geen enkele Bevoegde autoriteit organiseert verplichte, regelmatige trainingen over de klokkenluidersregeling voor alle medewerkers (HvK buiten beschouwing gelaten voor deze vraag).

Het rapport constateert dat autoriteiten de meeste kansen laten liggen op het gebied van de organisatiecultuur, terwijl dit van cruciaal belang is. Hoofdonderzoeker Lotte Rooijendijk: “De formele regels en procedures zijn bedoeld om de melding van misstanden te ondersteunen, maar als er in een organisatiescultuur geen plaats is voor kritische geluiden, dan zal ook het effect van een meldregeling of training gering zijn”.

Aanbevelingen voor versterking klokkenluidersbescherming

Aan de Bevoegde autoriteiten beveelt TI-NL onder meer aan: ga verder dan de beperkende en onduidelijke wettelijke definitie van misstand, maak anoniem melden en anonieme communicatie mogelijk, evalueer de meldregeling jaarlijks, organiseer verplichte trainingen en publiceer geanonimiseerde statistieken over klokkenluiderszaken.

Om de effectiviteit van de Wbk te verhogen, roept TI-NL de wetgever op het sanctieregime uit te werken conform artikel 23 van de EU-richtlijn en het mandaat formeel bij het Huis voor Klokkenluiders te beleggen, de eis te schrappen dat het maatschappelijk belang in het geding moet zijn, en organisaties te verplichten anonieme meldingen te ontvangen én te behandelen.

Over het onderzoek Whistleblowing Frameworks

Whistleblowing Frameworks 2026 is gebaseerd op een vragenlijst onder alle negen Bevoegde autoriteiten (respons: 100%), gecontroleerd via deskresearch van de interne en externe meldregeling en aangevuld met publiekelijk beschikbare informatie. Vanwege de afwijkende rol en omvang van het HvK zijn twee rankings opgesteld: één zonder het HvK (38 vragen) en één met het HvK (33 vragen).

Lousewies van der Laan, directeur van Transparency International Nederland: “Dit onderzoek toont aan dat druk uitoefenen zin heeft. De meeste autoriteiten hebben hun klokkenluidersprogramma’s versterkt. Wij beschouwen dit resultaat als een aanmoediging om de (uitvoering van de) wetgeving en de speak-up cultuur in Nederland verder te verbeteren. Het besef dat integriteit enkel voordelen oplevert, wordt steeds breder gedeeld. Dat maakt een goede bescherming van klokkenluiders een van de beste investeringen die een organisatie kan doen.”

Download hier het rapport Whistleblowing Frameworks 2026 – Klokkenluidersbescherming bij Bevoegde autoriteiten in Nederland.