TI-NL roept politiek op voor sterke bescherming tegen juridische intimidatie in SLAPP-zaken

In Angelsaksische landen worden rechtszaken tegen klokkenluiders, journalisten en andere critici vaak aangeduid als SLAPP-zaken: Strategic Lawsuits Against Public Participation. Het gaat doorgaans om procedures die worden aangespannen door machtige en kapitaalkrachtige partijen tegen deze groepen. Het doel van dergelijke zaken is niet zozeer om een juridische overwinning te behalen, maar om critici te intimideren, financieel uit te putten en uiteindelijk het zwijgen op te leggen. De hoge kosten, tijdsinvestering en psychologische druk die met deze procedures gepaard gaan, kunnen een afschrikwekkend effect hebben en daarmee de ruimte voor kritische stemmen in het maatschappelijk middenveld verkleinen.

SLAPP-zaken raken bovendien niet alleen de persvrijheid. Zij kunnen ook onderzoek naar corruptie, belangenverstrengeling, fraude en andere integriteitsschendingen belemmeren. Journalisten, klokkenluiders, onderzoekers en maatschappelijke organisaties vervullen een cruciale rol bij het blootleggen van machtsmisbruik en het ter verantwoording roepen van publieke en private machthebbers. Wanneer zij worden geconfronteerd met kostbare en intimiderende juridische procedures, verzwakt ook de publieke controle op overheid en bedrijfsleven.

De Europese anti-SLAPP-richtlijn

De Europese anti-SLAPP-richtlijn stelt minimumnormen vast om personen die deelnemen aan het publieke debat te beschermen tegen kennelijk ongegronde of misbruikmakende rechtszaken. De richtlijn verplicht lidstaten onder meer om rechters de mogelijkheid te geven dergelijke zaken in een vroeg stadium af te wijzen, eisers te laten opdraaien voor de proceskosten en, waar passend, aanvullende sancties op te leggen bij misbruik van procesrecht. Daarnaast moeten lidstaten ervoor zorgen dat slachtoffers van SLAPP-zaken toegang hebben tot effectieve rechtsbescherming.

De richtlijn geldt voor burgerlijke en handelszaken met grensoverschrijdende gevolgen. Tegelijkertijd roept de Europese Commissie lidstaten nadrukkelijk op om vergelijkbare waarborgen ook toe te passen op nationale zaken.

Implementatie in Nederland schiet tekort

Donderdag stemt de Tweede Kamer over de wijze waarop Nederland de Europese anti-SLAPP-richtlijn implementeert. Kamerleden Joost Sneller (D66) en Fatihya Abdi (PRO) diende een amendement in waarin zij stellen dat het kabinet de richtlijn te beperkt invoert. Volgens hen worden journalisten, wetenschappers, activisten en maatschappelijke organisaties daardoor onvoldoende beschermd tegen procedures die niet zijn gericht op het winnen van de zaak, maar op het intimideren van critici. Transparency International Nederland (TI-NL) deelt deze zorgen.

Het huidige wetsvoorstel doet weinig meer dan strikt noodzakelijk is. Het kabinet stelt dat het bestaande procesrecht al grotendeels voldoende bescherming biedt via het leerstuk van misbruik van procesrecht. Juristen en maatschappelijke organisaties, waaronder Transparency International Nederland en Free Press Unlimited, betwisten die analyse en boden vorige week een petitie aan de Tweede Kamer aan om mensen die handelen in het publieke belang beter te beschermen tegen juridische intimidatie. Zij wijzen erop dat rechters misbruik van procesrecht slechts zelden aannemen, dat de bewijslast grotendeels bij de gedaagde ligt en dat een partij die zich succesvol verweert haar daadwerkelijke advocaatkosten doorgaans niet volledig vergoed krijgt.

Bovendien kan een rechter een procedure momenteel niet in een vroeg stadium beëindigen uitsluitend omdat deze primair bedoeld lijkt om te intimideren. Sneller en Abdi benadrukken dat daardoor juist de kenmerken die SLAPP-zaken zo effectief maken – langdurige procedures, hoge kosten en een afschrikwekkend effect op publicaties en het publieke debat – grotendeels blijven bestaan.

De richtlijn bevat alleen bindende verplichtingen voor grensoverschrijdende zaken, terwijl de meeste SLAPP-zaken zich juist binnen nationale rechtsstelsels afspelen. Uit onderzoek van de Coalition Against SLAPPs in Europe (CASE) blijkt dat slechts 8,5 procent van de geregistreerde zaken een grensoverschrijdend karakter heeft. Hoewel de richtlijn lidstaten expliciet aanmoedigt om vergelijkbare bescherming ook toe te passen in nationale procedures, is die uitbreiding niet verplicht.

De Kamerleden waarschuwen dat een beperkte implementatie ertoe leidt dat de nieuwe waarborgen hun doel missen. Bovendien kan daardoor een ongelijke rechtspositie ontstaan tussen vergelijkbare zaken, waarbij het enige verschil het grensoverschrijdende karakter is. Met een strikt richtlijnconforme implementatie vallen juist de meeste potentiële SLAPP-zaken buiten de bescherming. De waarborgen bestaan dan wel op papier, maar niet in de praktijk waar zij het hardst nodig zijn.

Oproep om ambitie te tonen

SLAPP-zaken zijn geen incidenten, maar maken deel uit van een bredere strategie om onderzoek naar belangenverstrengeling, corruptie en machtsmisbruik te ontmoedigen of zelfs te blokkeren. In uiteenlopende contexten – van draaideurconstructies tussen overheid en bedrijfsleven tot ondoorzichtige lobbypraktijken en integriteitskwesties binnen grote ondernemingen – kan juridische dreiging al voldoende zijn om publicaties uit te stellen, af te zwakken of volledig tegen te houden.

Dit heeft niet alleen gevolgen voor individuele journalisten en onderzoekers, maar raakt de kern van de rechtsstaat. Persvrijheid en publieke controle op macht zijn geen abstracte beginselen, maar essentiële voorwaarden voor het blootleggen van misstanden en het waarborgen van publieke verantwoording.

Daarom roept Transparency International Nederland de Tweede Kamer op om verder te gaan dan de minimale Europese vereisten en SLAPP-bescherming expliciet ook nationaal te verankeren. Dat betekent: een snelle rechterlijke toets op kennelijk ongegronde zaken, volledige vergoeding van proceskosten voor ten onrechte aangeklaagden en effectieve bescherming voor journalisten, wetenschappers, activisten en maatschappelijke organisaties die het publieke belang dienen.

Transparantie en verantwoording vragen om ruimte voor kritisch onderzoek en vrije publicatie. Het is aan de politiek om die ruimte te waarborgen.