Onderzoek Transparency International: financiële inlichtingendiensten onder druk bij corruptiebestrijding

Corruptie en de opbrengsten ervan worden vaak verborgen achter complexe transacties, schijnvennootschappen, tussenpersonen en worden snel over de grens verplaatst. Omdat corrupte actoren uiteindelijk afhankelijk zijn van het financiële systeem, bekleden financiële inlichtingendiensten (FIU’s) een unieke strategische positie: ze kunnen verdachte financiële activiteiten traceren en corruptie identificeren die anders moeilijk te detecteren is.

De rol van financiële inlichtingendiensten bij corruptiebestrijding

FIU’s spelen een centrale rol in de bestrijding van witwassen en in de detectie en preventie van corruptie. Financiële instellingen en aangewezen niet-financiële bedrijven en beroepen zijn verplicht om meldingen te doen van ongebruikelijke of verdachte transacties en activiteiten, waardoor een grote hoeveelheid financiële inlichtingen ontstaat. FIU’s analyseren deze informatie, vaak in combinatie met andere financiële en administratieve gegevens, om potentiële criminele activiteiten te identificeren, rechtshandhavingsonderzoeken te ondersteunen, preventieve maatregelen te informeren en bij te dragen aan risicogebaseerd toezicht en beleidsontwikkeling.

Onze evaluatie onderzoekt hoe 20 landen in vijf regio’s hun FIU’s hebben ontworpen, wat goed werkt en wat de belangrijkste uitdagingen zijn die hun impact bepalen. Onze bevindingen tonen aan dat FIU’s over het algemeen goed functioneren en zo bijdragen aan het blootleggen van grootschalige corrupte structuren, het starten van onderzoeken en het terugvorderen van gestolen overheidsgelden. Ze laten echter ook zien dat dit vermogen afhankelijk is van kwetsbare omstandigheden, ongelijk verdeeld is over landen en vaak onder druk staat. Zelfs wanneer FIU’s onafhankelijk en autonoom opereren, bereikt hun informatie de autoriteiten niet altijd in een vorm die nuttig genoeg is – of snel genoeg – om corruptie in een vroeg stadium te stoppen.

Onvolledige toegang tot belangrijke data

In veel landen wordt van financiële inlichtingendiensten verwacht dat ze corrupte geldstromen volgen zonder volledige en betrouwbare toegang tot informatie over wie de eigenaar is, waar het vandaan komt en waar het naartoe is gegaan:

In slechts 14 van de 20 onderzochte landen hebben FIU’s directe toegang tot informatie over de uiteindelijke begunstigde – gegevens die aantonen wie uiteindelijk eigenaar is van of zeggenschap heeft over een bedrijf, trust of andere juridische structuur. Zelfs als ze die toegang wel hebben, zijn er beperkingen met betrekking tot het type bedrijf en het type toegang.

12 van de 20 FIUs, incl. Nederland heeft geen directe toegang tot belastinggegevens terwijl slechts 11 FIUs directe toegang hebben tot wetshandhavingsgegevens.

In meer dan de helft van de onderzochte landen definieert de wetgeving niet duidelijk tot welke databases financiële inlichtingendiensten (FIU’s) toegang hebben of welk toegangsniveau is toegestaan.

Financiële inlichtingendiensten vaker reactief dan preventief

Gegevens van FIU’s worden vaker gebruikt wanneer ze worden verstrekt naar aanleiding van een verzoek in het kader van een lopend onderzoek, terwijl proactief gedeelde inlichtingen minder consistent worden gebruikt en minder vaak leiden tot onderzoek. In sommige landen gebruiken de autoriteiten tot 97 procent van de inlichtingen die ze van FIU’s opvragen, maar slechts drie procent van de inlichtingen die FIU’s proactief delen. Terwijl op verzoek gebaseerde inlichtingen lopende onderzoeken ondersteunen, kunnen proactieve inlichtingen helpen bij het opsporen van potentiële nieuwe corruptiezaken. Als proactieve inlichtingen niet goed in onderzoeken worden geïntegreerd, worden FIU’s meer reactief dan preventief.

Uit het onderzoek blijkt dat de dekking van de meldplicht inzake witwasbestrijding voor niet-financiële sectoren in negen van de twintig onderzochte landen onvolledig blijft waaronder Brazilië, Canada, Chili, Colombia, Frankrijk, Italië, de Verenigde Arabische Emiraten, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.

Beperkte mogelijkheden om geldstromen te blokkeren

FIU’s in zeven van de twintig onderzochte landen kunnen verdachte transacties niet opschorten, waardoor hun mogelijkheden om geldstromen te blokkeren tijdens een onderzoek door de autoriteiten beperkt zijn. De bevoegdheid van de FIU in Nederland om verdachte transacties te blokkeren treedt in werking vanaf juli 2026. De FIU-NL heeft echter geen bevoegdheid om andere transacties te blokkeren of rekeningen te bevriezen.

Verder kunnen FIU’s inlichtingen verwerken die betrekking hebben op politiek prominente personen – mensen in belangrijke publieke functies of mensen die daar nauw bij betrokken zijn – hoge functionarissen of machtige economische belangen. Dit kan hen blootstellen aan druk door beperkingen op de toegang tot gegevens, onduidelijke wettelijke bevoegdheden, wisselingen in de leiding, budgettaire beperkingen of geschillen over hoe inlichtingen mogen worden gebruikt.

Tenslotte kampen FIU’s ook met beperkte middelen. Budgetten en personeelsbezetting zijn vaak voldoende om de activiteiten te handhaven, maar niet om te investeren in technologie die gelijke tred houdt met opkomende risico’s, betere analyses of intensievere samenwerking.

Lacunes kunnen worden verholpen

De in het rapport genoemde lacunes zijn niet onvermijdelijk. Ze zijn het resultaat van politieke keuzes – en ze kunnen worden verholpen. De overheid moet de FIU geven wat ze nodig heeft om haar werk te doen: toegang tot de juiste gegevens, duidelijke bevoegdheden, bescherming tegen politieke druk en voldoende middelen. Er moet ook actie ondernemen worden om de samenwerking met wetshandhavers, openbare aanklagers, toezichthouders en buitenlandse partners te versterken.

Zonder dat blijft er bij de FIU een ontbrekend puzzelstukje om corruptie of witwaspraktijken effectief te kunnen detecteren. Enkel met volledige toegang tot relevante informatie en uitgebreide bevoegdheden, kan de FIU de benodigde inlichtingen verstrekken om gestolen vermogen te onderzoeken en terug te vorderen, en om degenen die corrupt vermogen verbergen, verplaatsen en ervan profiteren, ter verantwoording te roepen.

Zie het rapport ‘Connecting the Dots: How financial intelligence units expose corrupt money flows and how they could do more’ voor de volledige bevindingen en aanbevelingen.