Gemeentelijke fusie: kans of risico voor inwoners?

Ambtelijk of bestuurlijk fuseren?

Bij een ambtelijke fusie blijven gemeenten (juridisch) zelfstandig. De huidige gemeenteraden en de colleges van burgemeester en wethouders worden behouden. Gemeentelijke ambtenaren werken echter na de ambtelijke fusie voor één gezamenlijke organisatie. De ambtelijke fusie wordt voornamelijk geregeld door de Wet gemeenschappelijke regeling en kent twee vormen:

Nieuwe juridische entiteit: Een publiekrechtelijke organisatie die specifieke overheidstaken van openbaar belang uitvoert of een bedrijfsvoeringsorganisatie. Deze samengesmolten bedrijfsvoering vormt werkorganisaties zoals de SED-organisatie van de gemeenten Stede Broec, Enkhuizen en Drechterland.

Gastheermodel: Een publiek- of privaatrechtelijke overeenkomst bepaalt dat een gemeente taken uitvoert voor de andere gemeente(n). Zo zijn er binnen de Amstelveen-Aalsmeer (AA)-organisatie veel organisatorische taken gemandateerd aan de gemeente Amstelveen.

Een bestuurlijke fusie ziet op gemeentelijke herindeling. Gemeenten zullen ophouden te bestaan en een nieuwe gemeente wordt gevormd. De opheffing en instelling van gemeenten moet plaatsvinden bij wet (zie artikel 123 van de Grondwet) en is concreet vastgelegd in de Wet algemene regels herindeling. Denk hierbij aan de toekomstige bestuurlijke fusie per 1 januari 2027 van de gemeenten Wijdemeren en Hilversum.

Noodzakelijkheid fuseren

Door bezuinigingen in het gemeentefonds vanuit de Rijksoverheid hebben (sommige) gemeenten het financieel krap. Volgens een Working Paper van de WRR (2024) leidt het groeiende takenpakket van gemeenten, bijvoorbeeld voor de jeugdzorg of de energietransitie, tot een groot deskundigheidstekort.

Een ambtelijke fusie kan oplossingen bieden door kennis te delen met buurgemeenten. Het lokaal bestuur leidt de ambtelijke organisatie, maar de afstand tussen deze partijen biedt minder grip voor sturing. Een bestuurlijke fusie pakt dit aan door één organisatie te vormen.

Toch is bestuurlijk fuseren geen wondermiddel. In een artikel van Pointer (KRO-NCRV) (2021) wordt gesteld dat de gewilde kostenbesparingen in de werkelijkheid vaak tegenvallen. De bureaucratie neemt toe en de afstand tussen de burger en het stadhuis wordt letterlijk en figuurlijk groter, met dalende verkiezingsopkomsten als gevolg. Er kunnen burgerlijke identiteitskwesties ontstaan waarbij inwoners zich niet gehoord voelen en lokale belangen minder in de belangstelling staan.

Fuseren als verkiezingsthema

Tijdens de aankomende gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026 kunnen inwoners kiezen wie hen de aankomende jaren mag vertegenwoordigen. Voor gemeenten waar een fusie wordt overwogen, biedt deze verkiezingen een belangrijk meetmoment voor het draagvlak. Er valt dan wat te kiezen: Enerzijds de belofte van meer bestuurskracht en efficiëntie door schaalvergroting, anderzijds de waarde van een herkenbaar lokaal bestuur dat dicht bij de mensen staat.